Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

Apocalyps 2012

Door Brian Dunning

De wetenschappelijke feiten achter de voorspellingen voor 2012.

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'Apocalypse 2012' op skeptoid.com)

Laat al je bezittingen achter en vlucht de bergen in: er is voorspeld dat in het jaar 2012 de wereld vergaat, dus eerder dan je denkt. Het lijkt wel alsof je geen krant kunt openslaan of je leest ergens dat de Apocalyps nabij is.

Wat gaat er nu echt gebeuren in 2012? De asteroïde met de mooie naam 433 Eros is in januari langs de aarde gekomen, op een afstand van ongeveer 26,7 miljoen kilometer; in april zullen de Verenigde Staten de controle over het Koreaanse leger weer overdragen aan de Koreanen; in mei zal er een ringvormige zonsverduistering plaatsvinden en in juni zal de planeet Venus voor de zon langs schuiven; de Olympische Zomerspelen zullen in Londen gehouden worden; in oktober zal de wereldbevolking officieel meer dan 7 miljoen mensen omvatten; in november wordt de nieuwe president van de Verenigde Staten gekozen; de nieuwe Freedom Tower in New York City zal afgebouwd zijn; de magnetische polen van de zon zullen wisselen, aangezien in 2012 het einde van een 11-jarige zonnecyclus weer is bereikt; en, zoals je ongetwijfeld al wist, de kalender van de oude Maya's heeft het einde van zijn cyclus van 5125 jaar bereikt, wat door sommigen als het Einde der Tijden wordt beschouwd.

De Maya's hadden drie soorten jaartellingen of tijdrekeningen. Zij hadden een zonnekalender van 365 dagen en een ceremoniële, religieuze kalender die 260 dagen telde. Elke 52 jaar werden deze twee kalenders met elkaar gesynchroniseerd. Voor het meten van langere periodes ontwikkelden zij een ‘lange telling’ kalender, waarin de datums werden uitgedrukt als een serie van vijf getallen, waarbij elk getal kleiner was dan twintig; een beetje zoals wij minuten en seconden meten en uitdrukken als een serie van twee getallen die elk kleiner zijn dan zestig. Maar, om het niet al te eenvoudig te maken, was het op twee na laatste getal altijd kleiner dan achttien, om de een of andere reden. De eerste dag van de lange telling kalender van de Maya's werd aangegeven als 0.0.0.0.0, wat volgens onze jaartelling overeenkomt met 11 augustus, in het jaar 3114 vóór Christus. Eens in de 144.000 dagen (of ongeveer eens in de 395 jaar, zo'n periode werd door hen een baktun genoemd), wordt het eerste getal met 1 vermeerderd, en begint een nieuwe baktun. Weet je nog hoe opgewonden we allemaal waren toen we bij de start van het nieuwe millennium de digitale klok van 31/12/1999 naar 1/1/2000 zagen verspringen? Nou, dat is dus precies wat er met de Maya kalender gaat gebeuren, op 21 december 2012. De kalender gaat dan van 12.19.19.17.19 verspringen naar 13.0.0.0.0, net als in alle twaalf voorafgaande baktuns. Er is geen enkel archeologisch of historisch bewijs te vinden dat veronderstelt dat de Maya's op deze datum iets anders verwachtten dan het zoveelste Nieuwjaarsfeest: claims dat dit verspringen van de kalender een voorbode zou zijn van het einde der tijden lijken een verzinsel te zijn van de hedendaagse popcultuur. Het is inderdaad waar dat de Maya sculpturen uit die tijd slechts 13 baktuns uitbeeldden, maar hoe hadden ze het anders moeten doen? Een oneindig lange kalender in steen uithouwen, elke keer dat ze een datum wilden noteren? De verklaring zou ook heel simpel kunnen zijn, namelijk dat zij absoluut niet hadden kunnen bedenken dat er in de 21e eeuw nog mensen zouden bestaan die zich druk maakten om hun archaïsche jaartelling.

Een ander onheilsverhaal voorspelt dat in 2012 een nieuwe planeet/komeet op zó'n kleine afstand de aarde zal passeren dat dit allerlei aardbevingen, vloedgolven en verwoestingen zal veroorzaken, waarbij de aarde misschien ook wel helemaal op zijn kop wordt gezet. Deze onbekende planeet wordt afwisselend Planeet X genoemd, of ‘Nibiru’, maar ook wordt het een planeet/komeet genoemd (dit slaat nergens op). Dit is weer typisch zo'n broodje aap verhaal dat al vrij lang bestaat, ondanks het feit dat het grootste deel van dit historische verhaal zich al in mei 2003 had moeten afspelen, zoals iedereen die op het Internet de term ‘Planeet X’ opzoekt te weten kan komen. Het lijkt er veel op dat de Planeet X aanhangers, misschien wel teleurgesteld of gegeneerd dat er in 2003 niets is gebeurd, het veel bekendere verhaal hoorden van de Maya kalender en dit hebben aangegrepen om alsnog hun gelijk te halen. Immers, 2012 is niet zo ver verwijderd van 2003, dus zou dit best weleens het juiste jaar kunnen zijn voor de verwoesting die door Planeet X gaat worden aangericht en doelden de Maya's hier waarschijnlijk op. De Planeet X legende is ontstaan door een verkeerde interpretatie van astronomische waarnemingen, gecombineerd met een antieke Soemerische sculptuur die ten onrechte is opgevat als de afbeelding van een zonnestelsel met tien planeten. Waarbij geen overtuigend bewijs wordt geleverd voor de aanname dat de beeldhouwers en ambachtslieden in de Soemerische oudheid meer verstand zouden hebben van de planeten dan moderne astronomen. Als je geïnteresseerd bent in de wetenschappelijke feiten rond het Planeet X verhaal, kun je geen betere bron vinden dan de ‘Bad Astronomy’ blog van Phil Plait, waar heel gedetailleerd wordt ingegaan op alle feiten, geruchten, en bronnen.

Er is nog een andere reden dat mensen zo bang zijn voor het jaar 2012. Ongeveer 500 jaar geleden bevestigde Copernicus wat Hipparchus al eerder had opgemerkt, zo rond 2200 voor Christus: dat de as van de aarde, die 23,5 graden gekanteld is, één keer in de 25.765 jaar een volledige rotatie doormaakt. Dit betekent dat het over 12.000 jaar in Australië hartje winter is als de kerstdagen aanbreken, en dat het noordelijk halfrond dan een kerstman in korte broek zal meemaken. Astrologen noemen deze cyclus een Groot Jaar, en zij verdelen de periode in 12 Grote Maanden of astrologische ‘tijdperken’, die elk ongeveer 2147 jaren in beslag nemen. Ieder tijdperk correspondeert met één van de tekens van de dierenriem. Momenteel bevinden we ons in het tijdperk van Pisces, de Vis, en we staan op de drempel van het Aquarius of Waterman tijdperk. Of, zoals men in de 60-er jaren musical ‘Hair’ zingt, ‘the Age of Aquarius’. Volgens de huidige officiële berekeningen over de overgang tussen de verschillende sterrenbeelden, zouden we zo rond het jaar 2600 naar dit tijdperk overgaan. Maar hier bestaat verschil van mening over, en sommige astrologen beweren dat deze overgang respectievelijk zal plaatsvinden in 2595, 2654, of 2638. Een paar van hen hebben een veel eerdere datum in gedachten, namelijk al in 2150 of zelfs 2062. Maar toen het nieuws over de aflopende Maya kalender algemeen bekend werd, hield een groot deel van de astrologische gemeenschap de officiële definities van de sterrenbeelden voor gezien en opperde men massaal dat het tijdperk van Aquarius al in 2012 zou aanbreken. Op deze manier zou je dit fenomeen als derde belangrijke argument kunnen aanvoeren voor 2012 als het einde der tijden, maar daarvoor moet je wel erg slordig omspringen met allerlei astrologische definities, en je moet ook een reden bedenken waarom het aanbreken van het Aquarius tijdperk zou moeten leiden tot het einde van de wereld. Tot op heden heb ik hier nog geen plausibele verklaring voor kunnen vinden.

Goed, er zijn dus diverse redenen waarom mensen denken dat we in 2012 allemaal dood gaan. Er is echter één belangrijk feit dat alle 2012-doemdenkers vergeten lijken te zijn: ondanks alle voorspellingen die 2012 als het einde der tijden aanwijzen, bestaan er veel méér apocalyptische voorspellingen voor allerlei andere jaren. De populaire interpretaties van Nostradamus' voorspellingen voor het einde der tijden komen bijvoorbeeld uit op juli 1999, december 1999, juni 2002 en oktober 2005. Er zijn ook mensen die beweren dat hij bedoelt dat de doden uit hun graven opstaan, en wel in 2000, 2007, of in het jaar 7000. Nostradamus heeft nooit iets gezegd over 2012.

Veel Protestante Christenen geloven dat het einde van de wereld optreedt in de vorm van de Opstanding, wanneer de rechtvaardigen allemaal zullen opstijgen naar de hemel. De Shakers geloofden dat de Opstanding in 1792 zou komen. Zevende Dag Adventisten berekenden aanvankelijk dat het in 1843 zover was, maar toen er niets gebeurde, ontdekten ze een fout in hun berekeningen en verschoof het tijdstip naar 1844. De Jehova Getuigen deden gedecideerde uitspraken over 1918, 1925, 1941, 1975, 1984 en 1994. In 1988 werd een boek uitgegeven dat 88 argumenten gaf voor een Opstanding die in 1988 zou plaatsvinden. Een aantal Bijbelgeleerden had in de geschriften overtuigend bewijs gevonden voor het plaatsvinden van de Opstanding in oktober 2005. Duizenden Koreanen gaven al hun geld en aardse bezittingen weg, omdat zij dachten dat op 28 oktober 1992 het grote moment was aangebroken. Zelfs Sir Isaac Newton heeft ooit een berekening gemaakt die gebaseerd was op de Heilige Schrift, en die aangaf dat de Opstanding nooit vóór 2060 zou kunnen plaatsvinden. Sommige Joodse geleerden situeren het ‘einde der dagen’ via Armageddon in het jaar 2240. Ik kon in geen van deze verhalen het jaartal 2012 ontdekken.

Feitelijk is het zo dat het magnum opus van James Randi, getiteld An Encyclopedia of Claims, Frauds, and Hoaxes of the Occult and Supernatural, welgeteld 44 duidelijke ‘einde der tijden’ voorspellingen noemt die allemaal niet zijn uitgekomen. Waarom zouden we aannemen dat de legendes over 2012 een andere afloop zouden hebben? Als je de wetenschappelijke onderbouwing van al deze verhalen bekijkt, zie je in één oogopslag dat er geen enkele plausibele verklaring voor te geven is. Alleen het Planeet X verhaal, dat het gemakkelijkst te verdraaien is aangezien het is gebaseerd op foutieve interpretaties van concrete astronomische waarnemingen, geeft enige verklaring voor de manier waarop de verwoesting zou optreden, namelijk door wijzigingen in de aantrekkingskracht van de planeten. Noch de aanhangers van de Maya theorie, noch de Age of Aquarius-adepten hebben kunnen uitleggen hoe of waarom de wereld zou eindigen, ze weten alleen te vertellen dat hun eigen verhaal duidt op een ingrijpende verandering in een of andere antieke jaartelling. Mijn kalender springt iedere keer naar een nieuw jaar op het moment dat de grote kristallen bal op Times Square in New York naar beneden komt, en ik moet nog zien dat dit leidt tot een of andere planetaire ramp; de enige die ergens last van heeft is de ongelukkige die de gevangeniscellen vol dronken, kotsende New Yorkers moet schoonhouden.

Het lijkt erop dat veel mensen meer vertrouwen hebben in eeuwenoude neolithische tradities dan in de waarnemingen van de moderne wetenschap. Er is op zich niets verkeerds aan het bestuderen en respecteren van de geschiedenis van onze voorouders, maar als je de zaak op z'n kop gaat zetten door te geloven dat de wetenschappelijke kennis over allerlei natuurverschijnselen in de loop der tijden alleen maar is afgenomen, bewijs je hiermee niemand een dienst.

Vertaald door Irene Venditti. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht