Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

DDT: Het geheime leven van een verdelgingsmiddel

Door Brian Dunning

Is DDT een vogeldoder, een redder in de nood bij het bestrijden van malaria, of een beetje van beide?

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'DDT: Secret Life of a Pesticide' op skeptoid.com)

Zet uw zuurstofmasker maar op en trek beschermende kleding aan, want vandaag gaan we onze sceptische blik richten op de voor- en tegenstanders van het gebruik van DDT. DDT is een verdelgingsmiddel dat al sinds de dertiger jaren van de 20e eeuw wordt gebruikt. Aanvankelijk was het middel bedoeld om de muskieten te doden die malaria overbrengen, de luizen die tyfus overbrengen en meer van dat soort insecten die ziektes verspreiden, zoals ook de tseetseevlieg, waartegen DDT heel effectief is gebleken. Het middel was in WO II zo succesvol dat de ontdekker ervan in 1948 de Nobelprijs voor medicijnen kreeg. In de daaropvolgende periode werd het middel veel in de landbouw gebruikt, bij het bestrijden van verschillende soorten ongedierte, en ook daar was het zeer effectief. Maar enige tientallen jaren later bleken er twee kanten te zitten aan het gebruik van DDT, waarbij negatieve berichten opdoken over het effect op mens en dier; het meest opvallend daarbij was de dunnere eierschaal die ontdekt werd bij verschillende soorten vogels, en diverse bijverschijnselen die in potentie ernstige schade konden toebrengen aan de gezondheid van mensen. Als gevolg van deze negatieve effecten is DDT onderhand in veel landen verboden. Maar de discussie blijft voortduren. Ondanks het feit dat het verbod heeft geleid tot het redden van diverse vogelsoorten, vinden sommigen dat de negatieve effecten sterk zijn overtrokken, en dat deze niet opwegen tegen de vele levens die gered zijn door de bestrijding van malaria, vooral in de Derde Wereld. Het is zelfs zo dat DDT bezig is terug te keren, want in landen als India, China en Noord Korea wordt de productie weer opgevoerd, zowel voor gebruik in de landbouw als ter bestrijding van malaria.

Dus stellen wij hier deze vraag: Heeft één van beide partijen het helemaal bij het verkeerde eind en heeft de andere partij voor 100% gelijk, of ligt de waarheid ergens in het midden en heeft DDT een zeker bestaansrecht, zij het beperkt?

DDT is de afkorting van dichloor-diphenyl-trichloorethaan. Het is een volledig synthetisch gemaakte stof die niet voorkomt in de natuur. Het is een witte, poedervormige, wasachtige substantie die waterafstotend is: de stof lost niet op in water en vervuilt daarom het water ook niet, maar de stof lost wel heel gemakkelijk op in oliën en allerlei oplosmiddelen. Het wordt toegepast in de vorm van een witte, rokerige soort mist. DDT doodt insecten door op chemische wijze de elektrische verbindingen tussen hun neuronen te versterken, waardoor zij als het ware een interne kortsluiting krijgen die leidt tot stuiptrekkingen en tot de dood. De hydrofobe aard van DDT is zowel een zegen als een vloek. Het is natuurlijk positief dat het middel geen water kan vervuilen; maar aan de andere kant kan de stof dus ook niet met water worden weggespoeld of zover worden verdund dat het onschadelijk wordt, dus blijft de stof lange tijd in het milieu aanwezig.

DDT zou waarschijnlijk nooit verboden zijn als in 1962 de publicatie Silent Spring niet was verschenen, waarvan de titel verwijst naar dode vogels. Auteur Rachel Carson was een zeer populaire natuurkenner en schrijfster, die twee jaar na de publicatie van haar boek al overleed. Zij was een mariene bioloog die werkzaam was voor de U.S. Fish & Wildlife Service, de Amerikaanse dienst voor natuurbeheer (destijds Bureau of Fisheries geheten). Door haar succes als schrijfster, met een trilogie over de zee, kon zij haar baan opzeggen. In de jaren '50 werden deze boeken allemaal bestsellers omdat het publiek dol was op haar poëtische beschrijvingen van stranden, eilanden, de diepzee en alle wezens die daar leefden. Na het publiceren van deze trilogie ging ze steeds meer schrijven over milieukwesties en werd ze steeds kritischer ten opzichte van de industrie en de overheid, en bezorgder over de schadelijke effecten van het menselijk handelen op de planeet. Silent Spring verscheen in een aantal afleveringen in het tijdschrift The New Yorker, voordat het als boek werd gepubliceerd. Waarschijnlijk was dit haar meest kritische en vernietigende werk, al was het prachtig geschreven. In dit boek werd DDT afgeschilderd als een bedreiging voor de gezondheid en het milieu, met een vernietigende uitwerking op de vogelpopulatie, waarmee het boek ongetwijfeld een keerpunt vormde in de discussie rond de schadelijkheid van het middel. In de Verenigde Staten, maar ook in andere landen, werd DDT verboden. Eén van de schrijvers van de Environmental Protection Agency formuleerde het als volgt:

“De rol van Silent Spring in de geschiedenis van de milieubeweging is in grote lijnen te vergelijken met de rol van het boek De Negerhut van Oom Tom in de geschiedenis van de antislavernij beweging.”

Rachel Carson kan bogen op een lange lijst van postuum eerbetoon, waarmee maar weer eens wordt aangetoond wat voor impact haar boek had op de milieubeweging, maar ook op de publieke opinie en geestesgesteldheid. President Jimmy Carter kende haar de Presidential Medal of Freedom toe en haar portret was op de postzegels van diverse landen te vinden. In Pittsburgh is een brug naar haar genoemd, en in Harrisburg een overheidsgebouw. En verder kunnen we een hele pagina vullen met scholen, parken, natuurparken, beurzen en wetenschappelijke onderscheidingen die naar Rachel Carson genoemd zijn.

De belangrijkste stelling in Silent Spring was dat DDT schadelijk is voor vogels doordat hun eierschaal dunner wordt. (Let wel: Silent Spring vertelde niet hoe dit proces precies in z'n werk ging, dat is later door andere onderzoekers beschreven - BD). Onderhand begrijpt men in grote lijnen hoe dit mechanisme precies werkt, ook al is niet alles even duidelijk. Kort samengevat heeft de stof invloed op het afgeven van calciumcarbonaat aan de eierschaalklier, waardoor de gelegde eieren een dunnere schaal hebben. Té dunne schalen kunnen leiden tot de dood van het embryo. Deze verdunnende werking op eierschalen is vanuit milieuoogpunt het belangrijkste bezwaar tegen het gebruik van DDT.

Het is nu ongeveer vijftig jaar geleden dat Silent Spring voor het eerst uitkwam, en we hebben in die tijd veel geleerd. Zo zijn we er achter gekomen dat DDT slechts één van de vele oorzaken is voor het dunner worden van eierschalen. Andere boosdoeners zijn onder andere lood- en kwikvergiftiging, olie, gebrek aan zwavel en kalk, en uitdroging. Misschien is één van de belangrijkste ontdekkingen wel dat de vogels die in gevangenschap getest zijn, altijd gestrest zijn. En stress alleen is ook al voldoende om een dunnere eierschaal te produceren. Hoewel het zeer aannemelijk is dat DDT op een bepaalde manier leidt tot verdunning van de eierschaal, is het in veel onderzoeken uit de jaren '70 en '80 niet gelukt een verband aan te tonen tussen die verdunning en hogere concentraties aan DDT, zelfs als het om extreem hoge niveaus ging. Daarentegen zijn er wel weer andere onderzoeken die de conclusies van Rachel Carson onderschrijven. Mijn eigen conclusie is gebaseerd op het bestuderen van de literatuur en luidt, dat er waarschijnlijk wel een verband bestaat, maar dat er geen sterke correlatie is, en dat DDT slechts één van de vele oorzaken is van eierschaalverdunning. Het wel of niet gebruiken van DDT zal waarschijnlijk niet zo'n heel grote invloed hebben gehad op de vogelpopulaties.

Afgezien van de conclusie dat DDT wel degelijk enige invloed heeft gehad, weten we onderhand dat de vogelsoorten die door Rachel Carson onder de loep zijn genomen (en dan vooral de zeearend) al behoorlijk in aantal waren verminderd vóórdat het gebruik van DDT werd geïntroduceerd. De grootste oorzaken voor de sterfte onder de zeearenden waren het kleiner worden van hun natuurlijke leefgebied en de jacht. Intensieve bejaging had de populatie teruggebracht tot slechts een paar honderd paartjes die in de bergen leefden, en de arenden in het laagland waren al volledig uitgestorven doordat hun leefgebied was verdwenen. In haar boek ging Rachel Carson niet voorbij aan deze kwesties, maar de wijd verbreide gedachte dat het verbieden van DDT op magische wijze zou leiden tot het herstel van de zeearendenpopulatie was tamelijk naïef. Uiteindelijk waren het de wetgeving, in de vorm van de Bald Eagle Protection Act, en het opnemen van de zeearend op de lijst van bedreigde diersoorten, in 1967, die de soort gered hebben. Ook de hogere straffen voor het stropen en jagen op arenden hebben uiteindelijk geleid tot het terugkeren van de zeearend naar de resterende leefgebieden.

Een andere soort waarvan men zegt dat zij uitgedund is door het gebruik van DDT, is de bruine pelikaan. Dan gaat het vooral om de Verenigde Staten, langs de Golfkust en in Californië. Grote dalingen in aantal konden inderdaad gecorreleerd worden aan het gebruik van DDT, maar in alle gevallen had de terugloop ook een samenloop van omstandigheden kunnen zijn. Langs de Golfkust hadden boze vissers zo intensief gejaagd op de pelikanen dat er in Texas in 1941 nog maar 200 jonge vogels werden geteld, tegen zo'n 5000 in de jaren daarvoor. In de jaren na de publicatie van Silent Spring hadden de populaties in Californië dubbele pech: eerst met een olielek voor de kust van Santa Barbara in 1969, en daarna met het uitbreken van de pseudo-vogelpest (ziekte van Newcastle) in 1971. Hierdoor moesten helaas miljoenen bruine en witte pelikanen worden afgemaakt. (Herstel: er werden 12 miljoen stuks pluimvee vernietigd, en er werden slechts vier geïnfecteerde wilde vogels aangetroffen, waaronder géén pelikanen - BD). DDT had hier natuurlijk geen positief effect op, maar dit was weer zo'n geval waarin de vogelpopulatie sowieso sterk zou zijn gedaald, ook als er geen DDT was gebruikt.

Natuurlijk is het absoluut niet goed om de negatieve en gevaarlijke effecten van DDT te negeren, alleen maar omdat er ook andere schadelijke factoren een rol spelen. Het enige wat we kunnen doen is zo goed mogelijk onderzoeken wat nu daadwerkelijk het risico is, en op grond daarvan een kosten/baten analyse maken die kan leiden tot het wel of niet verbieden van DDT. Maar dan is het allang geen zaak meer van de wetenschap. Iedereen heeft er recht op zijn eigen prioriteiten te stellen, en in de Verenigde Staten vonden wij de vogels het belangrijkst.

De erfenis van Silent Spring mag dan positief hebben uitgepakt voor de vogels, maar dat geldt niet voor de bevolking van de Derde Wereld landen. DDT is één van de meest effectieve bestrijdingsmiddelen ooit als het gaat om het terugdringen van malaria. Hoewel DDT in de meeste gebieden waar op grote schaal malaria heerst nog steeds legaal gebruikt mag worden, zijn de fondsen voor de bestrijding van de muskieten vaak afkomstig van weldoeners uit rijkere landen, zoals de Verenigde Staten. Zulke welvarende donateurs zijn vaak niet zo goed op de hoogte van de problematiek en kunnen weleens een vertekend beeld hebben als het gaat om het afzetten van de dunnere eierschalen van de zeearend in de VS tegen de kindersterfte in Mozambique. Malariadeskundige prof. Amir Attaran bekritiseerde in het tijdschrift Nature Medicine de Amerikaanse milieubewegingen voor hun verzet tegen het gebruik van DDT, in gevallen waar de volksgezondheid in het geding was:

“Milieuactivisten in rijke ontwikkelde landen hebben niets te winnen bij DDT, en daarom vinden zij de geringere risico's in hun eigen omgeving zwaarder wegen dan de gezondheidsrisico's die armere tropische landen bedreigen. Meer dan 200 milieugroeperingen, waaronder Greenpeace, Physicians for Social Responsibility en het World Wildlife Fund veroordelen met klem het gebruik van DDT”.

Als gevolg van deze druk stellen veel fondsen en donateurs uit de rijkere landen als eis dat er geen DDT gebruikt mag worden, waardoor de armere landen weinig keus hebben en té dure en minder effectieve bestrijdingsmiddelen moeten gaan gebruiken, met als resultaat een hogere kindersterfte. Elk jaar sterven bijna drie miljoen mensen aan malaria, waarvan de meesten in Afrika. Natuurlijk brengt DDT milieu- en gezondheidsrisico's met zich mee, net als alle andere bestrijdingsmiddelen, maar voor zover bekend heeft het middel nog nooit een mens gedood. Als we onze meest effectieve middelen in de ijskast zetten in de hoop dat er ooit een middel ontdekt wordt dat geen enkele schadelijke bijwerking heeft, kunnen we wachten tot Sint Juttemis, en ondertussen zullen er elke dag duizenden mensen sterven. In dit soort gevallen lijken welvarende milieugroeperingen hun uiterste best te doen om hun elitaire standpunten te rechtvaardigen, ten koste van de mensen met een donkere huidskleur. (Aanvullende informatie: Het verbod van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO op het gebruik van DDT omvat een aantal beperkte vrijstellingen voor gebieden waar veel malaria heerst, maar voor het geld dat nodig is om DDT te kopen en te gebruiken is men nog vaak afhankelijk van buitenlandse hulp. In Afrika is alleen gebruik binnenshuis toegestaan, wat net zo onrealistisch is als jezelf in een harnas te moeten hullen om te overleven - BD).

Rachel Carson was zich zeer zeker bewust van het belang van DDT bij het bestrijden van malaria, maar had ook direct weer een ander nadeel ervan ontdekt: toenemende weerstand tegen het middel. Na zes of zeven jaar ontwikkelen de muskietenpopulaties een effectieve weerstand tegen DDT. Maar dit geldt voor alle pesticiden en het is geen reden om daarom alleen DDT te verbieden. Bovendien weten we inmiddels dat DDT nog steeds effectief werkt op resistente muskieten, alleen is de werking iets minder sterk. De ontvankelijkheid voor het middel daalt in de resistente soorten tot 63%, tegenover 87% in non-resistente soorten.

Toch blijft DDT een uitzonderlijk effectief middel, ook ter bestrijding van resistente muskieten. Huizen die behandeld zijn met DDT worden door alle soorten muskieten gemeden, resistent of niet.

Desondanks wordt DDT als oorzaak gezien van zo ongeveer alle menselijke kwalen, net als dat met andere synthetische chemische middelen is gebeurd. Sommigen beweren dat het kankerverwekkend is, of suikerziekte, schildklierafwijkingen en vruchtbaarheidsproblemen kan veroorzaken, en ook zou het middel het hormonale systeem kunnen verstoren. En er zijn nog veel meer aantijgingen. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft het middel geklasseerd als ‘gematigd gevaarlijk’, en als gevolg van de elkaar heftig tegensprekende resultaten van het onderzoek naar de kankerverwekkende eigenschappen bij proefdieren heeft de U.S. Environmental Protection Agency de stof als ‘waarschijnlijk kankerverwekkend’ betiteld. De bewering dat DDT met absolute zekerheid kanker veroorzaakt, of een andere ziekte, wordt niet gestaafd door enig onderzoek, maar het spreekt vanzelf dat DDT een riskant stofje is waar we niemand graag aan blootstellen. Alleen als het absoluut noodzakelijk is; waarmee we weer buiten het terrein van de wetenschap zijn beland, en meer met risicoanalyse te maken krijgen.

DDT heeft zeker een nuttige functie, en waarschijnlijk wordt het middel vandaag de dag op de juiste manier en in de juiste doseringen gebruikt. De uitzondering wordt gevormd door Afrika, waar de voordelen van DDT veel zwaarder wegen dan de nadelen, en naar mijn mening moeten de geldschieters dan ook hun bezwaren tegen het gebruik van DDT laten varen. Laat dit soort beslissingen maar over aan de experts die in Afrika in de voorste linies tegen malaria strijden. In de rest van de wereld is DDT in de landbouw grotendeels vervangen door modernere en betere bestrijdingsmiddelen, en zijn er niet genoeg redenen om dit soort middelen ook te gaan verbieden. Een wetenschappelijke blik leidt bijna altijd tot een betere onderbouwing van de te nemen maatregelen, en ons beleid ten aanzien van DDT is zeer zeker toe aan herziening.

Opmerking — Ik heb veel commentaar gekregen voor het opnemen van een link naar de JunkScience.com webpagina over DDT in de ‘Geraadpleegde Bronnen’ (zie oorspronkelijke artikel). Ik probeer altijd suggesties te doen voor aanvullende literatuur, met aandacht voor verschillende aspecten van de Skeptoid onderwerpen (u denkt toch niet dat ik het boek The Secret van Rhonda Byrne heb vermeld omdat ik daadwerkelijk geloof dat je jezelf rijk kunt wensen, of wel?). Steven Milloy, de auteur van JunkScience.com, krijgt veel welverdiende kritiek voor zijn gewoonte om zeer selectief informatie te presenteren en doorgaans nogal conservatief te zijn. Maar ik heb het al eens eerder gezegd, en nu zeg ik het weer: Skeptoid is er niet voor om u te vertellen wat u moet denken. Ik wil dat u zélf gaat lezen, nadenken en zaken gaat onderzoeken. U zult zien dat bijna elke aflevering van Skeptoid een aantal bronnen vermeldt waar u het mee oneens bent; als ik mijn werk goed gedaan heb, geven de bronnen alle aspecten van de discussie weer. Ik heb geen zin om de waarheid te verdoezelen en net te doen alsof sommige standpunten en meningen niet bestaan.
 
Dit gezegd hebbende, zal ik in de toekomst mogelijk onjuiste beweringen in deze aflevering corrigeren in een soort ‘Dingen waar ik mij in heb vergist’ aflevering. Tot nu toe heb ik nog geen opmerkingen gehad over echt grove fouten, althans geen opmerkingen die steekhoudend genoeg waren om mijn conclusies aan te hoeven passen. Maar ik sta altijd open voor aanvullende opmerkingen en verbeteringen.

Vertaald door Irene Venditti. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht