Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

Fabels over biologisch eten

Door Brian Dunning

Is biologisch eten werkelijk een verademing voor de natuur en onze gezondheid, of is het slechts een hype die een averechts effect met zich meebrengt?

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'Organic Food Myths' op skeptoid.com)

Vandaag gaan we het hebben over één van de meest populaire, hippe, maar daarmee ook veel te dure producten van dit moment: biologisch voedsel.

Biologisch voedsel is precies hetzelfde voedsel als traditioneel gewas, maar dan gekweekt zodat het voldoet aan andere eisen. Wat dat betreft lijkt biologisch voedsel wel wat op koosjer eten. Het voedsel zelf is hetzelfde, alleen is het op een bepaalde wijze klaargemaakt, zodat het aan andere filosofische standaarden voldoet. Zoals koosjer eten moet voldoen aan de strenge eisen van de Rabbijnse autoriteiten, mag biologisch eten pas biologisch genoemd worden zodra er een EKO-keurmerk op staat. Dit keurmerk houdt vooral in dat moderne meststoffen en bestrijdingsmiddelen niet gebruikt mogen worden, als er ook gelijkwaardige biologische varianten beschikbaar zijn. Als het om vlees gaat, is het van belang dat de dieren geen antibiotica hebben gekregen tijdens hun leven. Daarnaast zijn er nog enkele regels, met als doel dat er alleen nog maar natuurlijke producten worden gebruikt tijdens het hele productieproces.

Biologisch eten is veel duurder dan gewoon eten. Dit komt niet alleen door de hogere productiekosten, maar vooral omdat er op dit moment sprake is van een hype en er dus een enorme vraag naar is.

Waarom is dit zo? Is biologisch voedsel gezonder? Of is er een belangrijk politieke statement? Doorgaans blijkt het te gaan om drie argumenten: Het is in het belang van kleine boeren in plaats van de slechte, grote bedrijven. Het eten zelf is ook iets gezonder en de manier waarop er met het land wordt omgegaan is veel beter voor de natuur. Laten we eens kijken naar de echte cijfers, in plaats van deze voordelen zonder slag of stoot te accepteren. We nemen deze drie vaak gehoorde voordelen één voor één onder de loep.

• Biologisch voedsel helpt kleine boeren en is een klap in het gezicht van grote voedselcoöperaties

Laten we er voor het gemak vanuit gaan dat de grote bedrijven in de voedselindustrie inderdaad een klap hebben verdiend. De miljoenen Afrikanen die sterven van de honger kunnen het idee vast waarderen.

Onderschat het niet, biologisch voedsel is een enorme industrie. Alleen al in de Amerikaanse staat Californië is biologisch voedsel goed voor een omzet van 600 miljoen dollar per jaar, waarvan het meeste van slechts vijf boerderijen afkomstig is. Dit zijn dezelfde bedrijven als die verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van de productie van niet biologisch voedsel. Zeventig procent van alle biologische melk, komt van slechts 1 producent.

Ongeveer vijf tot tien jaar geleden zagen grote bedrijven al in dat de vraag naar biologisch voedsel snel zou groeien, dus wat denk je dat ze hebben gedaan? Ze zagen dat ze hogere prijzen konden vragen voor minder producten en begonnen dus biologisch voedsel te verbouwen. Bijna al het biologische voedsel in de Verenigde Staten komt van exact dezelfde bedrijven die ook het gewone voedsel verkopen. Het maakt hen echt niet uit welk product je van ze koopt. Daarmee deel je niemand een klap uit, hoogstens aan je eigen portemonnee.

Trader Joe’s is een supermarktketen in de Verenigde Staten die zich specialiseert in biologisch en vegetarisch voedsel met meer dan honderden winkels door het hele land en is gevestigd in de staat die de biologische markt omarmt, Californië. Bezoekers van deze supermarkten zeggen het vooral te waarderen dat het gezond voedsel is van een klein familiebedrijf. Is dat zo? In 2005 behaalde Trader Joe’s een omzet van 4,5 miljard dollar. Het bedrijf is opgezet door een Duitse miljardair, Theo Albrecht, die goed is voor de 22ste plaats op Forbes’ lijst van rijkste mensen ter wereld in 2004. Hij is medeoprichter en bestuursvoorzitter van de ons welbekende ALDI, een supermarktketen met een jaarlijkse omzet van 37 miljard. Volgens Business Week, een Amerikaans tijdschrift, groeide de omzet van Trader Joe’s met 1000 procent in de jaren negentig. Daarnaast is het bedrijf totaal niet meegaand met haar medewerkers, deze mogen niet eens lid zijn van een vakbond. Het is een goedlopend bedrijf en erg succesvol, waar op zich niets mis mee is. Het bedrijf heeft een doelgroep gevonden die bereid is fors meer te betalen voor een gezond imago. Maar deze mensen moeten zichzelf vooral niet voor de gek houden door te denken dat ze de kleine bedrijven helpen door biologisch te eten.

Waarom er een anti ondernemingen argument gebruikt wordt bij biologisch voedsel is niet helemaal duidelijk. Vooral ook omdat het tegen je intuïtie in gaat. De ironie is dat bedrijven die biologisch voedsel produceren een flink hogere winst per vierkante meter kunnen opstrijken, precies de reden waarom grote ondernemingen zo vaak gehaat worden.

• Biologisch voedsel is gezonder dan gewoon eten

Ooit afgevraagd waarom Chinezen alleen hete thee drinken? Dat doen ze om bacteriën te doden. De meeste Chinese boerderijen gebruiken enkel biologische methoden. De enige mest die ze gebruiken is dat van mensen en dieren. Als je dit niet eerst zou koken, is het vooral een lekker kopje E. coli. In het geval van China en andere arme landen is de reden voor biologische landbouw niet gekozen uit één of andere ideologie, maar door gebrek aan toegang tot modernere landbouwtechnieken.

Volgens The National Review geloven Amerikanen dat biologisch voedsel twee keer zo gezond is als gewoon voedsel, hoewel hiervoor geen bewijs is. Als je precies dezelfde stam van een plant pakt en deze op twee verschillende manier laat groeien, blijven dit genetisch dezelfde planten. De één kan groter zijn dan de ander, omdat deze bijvoorbeeld meer voedingstoffen kreeg dan de ander. Maar de fundamentele samenstelling en biochemische inhoud worden bepaald door de genen, niet door de manier waarop de plant is verbouwd. Consumentenbonden hebben geen eenduidig verschil gevonden in uiterlijk, smaak of textuur tussen biologisch en gewoon voedsel. Een opmerking als “biologisch geteelde groente hebben meer voedingswaarde” heeft geen logische of feitelijke achtergrond.

Sommige aanhangers van biologisch verbouwen zeggen dat het grote gevaar van gewoon voedsel zit in de achtergebleven chemische bestrijdingsmiddelen. Dit is een belachelijk argument. Omdat biologische bestrijdingsmiddelen minder efficiënt werken dan hun moderne tegenhanger, moet er tot wel zeven keer meer bestrijdingsmiddel worden gebruikt. Bovendien zit er in biologische bestrijdingsmiddelen de stof Rotenon, waarvan bekend is dat deze de ziekte van Parkinson veroorzaakt en als een natuurlijk gif wordt gebruikt tijdens de jacht door sommige oude stammen. Dan is er nog Pyrethrum, welke kankerverwekkend is, en Sabadilla, zeer giftig voor bijen. En er zit ook urine in, wat eigenlijk niemand op zijn eten wil, of het nu giftig is of niet. Voorstanders van biologisch eten zullen hierop antwoorden door aan te geven dat zij best meer bestrijdingsmiddelen mogen gebruiken, omdat deze helemaal natuurlijk zijn. Maar slechts doordat iets natuurlijk is, maakt het nog niet gelijk veilig of gezond. Denk bijvoorbeeld aan de giftige Hemlock plant, kwik, lood, paddenstoelen, verschillende soorten kwallen, zenuwgif, asbest en daarop komen nog een haast oneindig aantal giftige bacteriën en virussen (E. coli, salmonella, builenpest, pokken). Wees kritisch als een product aangeeft dat de ingrediënten natuurlijk zijn. Natuurlijk staat niet per definitie synoniem aan gezond.

Wanneer we kijken naar de argumenten van mensen die beweren dat de grootschalige landbouw ongezonder voedsel produceert, zien we enorme tegenstrijdigheid. Voor de voorstanders van biologisch eten zijn de traditionele telers kwaadaardige en hebzuchtige bedrijven die alleen geïnteresseerd zijn in hun winstmarge. Wat is de beste manier om de winstmarge verbeteren? Door minder pesticiden en kunstmest te kopen. Dit betekent dat ze meer geavanceerdere en efficiëntere producten moeten gebruiken. Het idee dat pesticiden gevaarlijke residuen achterlaten is niet meer van deze tijd. Voedselproductie is één van de meest gereguleerde en gecontroleerde processen en de huidige synthetische pesticiden en meststoffen zijn volledig biologisch afbreekbaar. Dit wordt ondersteund door tientallen jaren van studie die de totale veiligheid van de middelen heeft aangetoond.

In 2006 waren er in de Verenigde Staten twee grote uitbraken van E. coli, beide resulterend in doden en vele zieken. De veroorzakers bleken biologisch geteelde spinazie en sla te zijn. Volgens het centrum voor Global Food Issues bestaat 1 procent van al het verkochte voedsel in de Verenigde Staten uit biologisch voedsel, terwijl het 8 procent van alle E. coli gevallen veroorzaakt.

• Biologisch verbouwen is beter voor de natuur

Bij biologische landbouw is ongeveer twee keer zoveel land nodig om dezelfde hoeveelheid voedsel te verbouwen. Een boer van de Tanaka Farms in Irvine vertelde zijn kleine geheim, wat een andere boodschap lijkt te bevatten dan die je op zijn bedrijfswebsite zal vinden. De veranderende markt zorgde ervoor dat hij moest overstappen op de biologische landbouw, dit is een overgang die hij nog altijd hekelt. De opbrengst per vierkante meter grond is drastisch gedaald. Met biologische landbouw krijgt de boer minder voedsel, terwijl hij meer grond nodig heeft.

Veel zogenaamde milieuactivisten zijn voor biologische landbouw, terwijl ze tegelijk de ontbossing willen tegengaan om ruimte te maken voor landbouwgrond. Hoe kunnen ze deze twee uitersten tegelijkertijd nastreven? Als je een groeiende bevolking wil voeden kan je dit niet allebei doen en misschien zelfs geen één. Als je voor het behoud van de regenwouden bent, zou je eigenlijk tegen biologische landbouw moeten zijn, vooral in ontwikkelingslanden. Aan de andere kant, als je biologische sojabonen eist, dan moet je ook het lef hebben om te zeggen dat het je niet uit maakt dat armere mensen in de wereld niet genoeg te eten hebben.

Deze argumenten heb ik niet verzonnen. Voor elke blanke hippie met dreadlocks die op een Afrikaanse trommel ramt voor biologisch voedsel, is er een gepromoveerde natuurwetenschapper die waarschuwt voor de kortzichtigheid en er op aandringt dat de landbouw juist zo efficiënt mogelijk moet zijn om de bevolkingsgroei bij te houden. Ik hou van bos en natuurgebied, dus ik kies voor het zo efficiënt mogelijk gebruik maken van onze landbouwgrond. Dit is ten goede van iedereen. We moeten de, door haat tegen grote bedrijven gevoede, onzinnige, zweverige bezwaren van ons afslaan en beginnen met voor ons zelf na te denken. Wanneer we mogelijkheden ontdekken om hetzelfde voedsel sneller, beter, gezonder, en minder ruimte in beslag nemend te kunnen verbouwen, moeten we hier voor gaan. Hiervan profiteren we allemaal.

Vertaald door Liesbet Hulshof. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht