Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

NLP: Neurolinguïstisch Programmeren

Door Brian Dunning

Is Neurolinguïstisch Programmeren echt een doorbraak op het gebied van de wetenschappelijk verantwoorde psychotherapie, of alleen een typische New Age zelfhulptrend?

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'NLP: Neuro-linguistic Programming' op skeptoid.com)

Vandaag gaan we onze sceptische blik richten op Neurolinguïstisch Programmeren, een New Age communicatietechniek die gericht is op het faciliteren van het uitoefenen van invloed. Is dit een wetenschap, of is dit het zoveelste geef-er-maar-een-draai-aan zelfhulpsysteem, dat zijn commerciële boodschap verpakt in wetenschappelijk klinkende taal?

Het was ergens in het begin van de 70-er jaren dat een jonge psychologiestudent aan de Universiteit van Californië weer eens een avond overwerkte in het lab. De opdracht van Richard Bandler was om uren en uren van psychotherapeutische sessies van de onorthodoxe Duitse psychiater Fritz Perls te transcriberen. Nadat zijn handen er door het vele schrijfwerk zowat afvielen, ontdekte Bandler een interessant patroon in de manier waarop Perls met zijn patiënten sprak. Perls had de vreemde — bijna irritante — gewoonte om de verhalen van zijn patiënten nog een keer heel kritisch te beschouwen, onder het stellen van heel specifieke vragen, waarbij hij de patiënten dwong om nog eens heel nauwkeurig naar hun eigen bewoordingen te kijken. Soms leek het erop alsof je nog niet eens een terloopse opmerking kon maken zonder dat je door Perls werd onderworpen aan een kruisverhoor. Waarom gebruik je juist dit woord; wat zijn de gevolgen van jouw beweringen? Perls dwong zijn patiënten om de oorzaken en motieven onder ogen te zien van hun opmerkingen, hoe triviaal die ook waren. Het viel Bandler op dat deze techniek een dramatisch effect had. Patiënten werden soms zo heftig geconfronteerd met hun eigen opmerkingen dat zij niet meer in staat waren die te verklaren, waardoor er een soort innerlijke leegte ontstond. Zij waren op zo'n moment ook bijzonder ontvankelijk voor de suggesties van Perl, omdat zij daarmee die leegte dachten te vullen. In plaats van dat zij zich verzetten tegen deze nogal strenge vorm van ondervragen, waren patiënten eerder geneigd om het proces te omarmen; in het geheel genomen vond Bandler dat de techniek van Perls heel erg effectief was.

Bandler bracht over deze ontdekking verslag uit aan John Grinder, een linguïst aan de universiteit van Santa Cruz. Grinder werd hierdoor geboeid. De twee bespraken langdurig de bevindingen van Bandler, en besloten naar andere gevallen te zoeken die hetzelfde patroon vertoonden. Zij vonden deze in de psychotherapeutische sessies van de baanbrekende familietherapeut Virginia Satir. Omdat zij het idee hadden op iets belangwekkends gestuit te zijn, documenteerden Bandler en Grinder deze techniek en brachten deze in kaart; zij noemden dit het Meta Model. Daarna publiceerden de twee mannen in 1975 de eerste twee van een lange serie boeken, voornamelijk handelend over het Meta Model. Zij kondigden hun ontdekking aan als een doorbraak in de psychotherapie, die “mensen zou helpen betere, completere en rijkere levens te leiden.” (Denk eraan dat deze zogenaamde doorbraak in de psychotherapie werd bewerkstelligd door een lagerejaars student en een taalkundige; geen van beiden was dus een psychotherapeut, hoewel Bander later een masterstitel behaalde in de psychologie).

Zij bouwden hun Meta Model uit met behulp van een heel andere communicatietechniek die zij zich eigen maakten door het werk van hypnotherapeut Milton Erickson te bestuderen. De stijl van Erickson was volstrekt tegengesteld aan de ‘hoge druk’ stijl van het Meta Model. Hij gaf zijn hypnotherapiecliënten juist algemene suggesties. Hij deed geen specifieke uitspraken als “Jij voelt je gelukkig”, maar in plaats daarvan deed hij een suggestie in de geest van “Jij bent vrij om je zo te voelen als jij dat wilt”. Niet “Zet het kopje op het aanrecht”, maar “Bedenk eens waar je het kopje nog meer zou kunnen neerzetten, bijvoorbeeld daar ergens”. Op deze manier lukte het Erickson zijn cliënt in de richting te leiden van de gewenste bestemming, maar liet hij alle specifieke stappen die naar die bestemming voerden over aan de cliënt, waarmee hij hem macht gaf over zijn handelen. Bandler en Grinder noemden dit het Milton Model. Zij vonden beide modellen heel effectief als het erom ging anderen te beïnvloeden.

Samen vormden het Meta Model en het Milton Model de basis voor wat zij later Neurolinguïstisch Programmeren zouden noemen. Bandler en Grinder hadden al vijf boeken geschreven voordat zij hun Milton Model publiceerden, en vanaf die tijd beschreven ze in hun daaropvolgende boeken het hele spectrum van het Neurolinguïstisch Programmeren, dat zij afkortten tot NLP. Tegen die tijd werden hun boeken door Bandler's eigen uitgeverij, Meta Publications, op de markt gebracht. Zij boden ook workshoptrainingen en lessen aan, die eerst in de psychologische vakbladen aan de man werden gebracht. Maar uiteindelijk bleken hun klanten niet uit hun eigen vakgebied te komen, maar uit het bedrijfsleven, zoals managers, verkopers en ook New Age aanhangers. NLP had dezelfde wortels en ook vaak dezelfde klanten als EST en Esalen, die in dezelfde omgeving waren ontstaan, namelijk de kust van Noord Californië. In de jaren '70 leurde dit soort groepen met zelfhulpfilosofieën die meestal door het grote publiek werden genegeerd. Bandler, Grinder, en de groep medewerkers om hen heen werden er rijk en succesvol mee, tot in de jaren '80. Toen zorgden de ruzies over handelsmerken, wederzijdse aantijgingen en rechtszaken, en het proces van Bandler wegens het onder invloed van cocaïne vermoorden van een prostituee (waarvan hij werd vrijgesproken) ervoor dat de NLP leiders niet langer met elkaar konden samenwerken. Momenteel is de term NLP publiek bezit, en publiceren de meeste voormannen van de beweging nog steeds hun eigen materiaal en geven zij les onder die vlag, maar er bestaat geen centrale organisatie die aanspraak kan maken op het handelsmerk met die naam.

Ik heb vrij veel gelezen over NLP, en mijn analyse van het Meta Model is vrij simpel. Ik zou het willen beschrijven als een confronterende manier van spreken die erop gericht is de conversatie te domineren door met een stofkam de zinnen van de gesprekspartner te analyseren. Als het bijvoorbeeld een goede dag is en alles goed gaat, zou ik misschien geneigd zijn om een losse, algemene opmerking te maken als “Ik voel mij best goed vandaag”. Het antwoord van het Meta Model op deze opmerking is: “Waardoor voel jij je nu precies goed?” En dat weet ik niet precies. Ik heb niet echt één specifiek antwoord. Maar wat ik ook zeg, het wordt steeds op dezelfde manier aangevallen: “Waarom maakt dat nu precies dat jij je goed voelt?” En ineens schiet ik dan in de verdediging; mij wordt het gevoel gegeven dat ik fout zit, mijn standpunt wordt niet gedeeld; en nu ben ik als was in de handen van de NLP therapeut. Eigenlijk komt het erop neer dat je je als een neerbuigende klootzak gedraagt in de interactie met iemand anders, met als doel die ander te beïnvloeden. Dat is het Meta Model. Het is geen psychotherapie; het is een verkooppraatje waarin zware druk wordt uitgeoefend. Het Milton Model volgt een andere route naar hetzelfde einddoel: een verkooppraatje waarin weinig druk wordt uitgeoefend.

Maar het gaat niet alleen om verkopen. Het gaat om zakelijk onderhandelen. Het gaat erom de boventoon te voeren in inter-persoonlijke relaties. Het gaat erom een effectieve manager of sportcoach te zijn. Maar — en dit is het grote voorbehoud — ondanks de beweringen van hen die NLP boeken en seminars verkopen, maakt NLP geen deel uit van de moderne psychotherapie. In Rusland en het Verenigd Koninkrijk bestaan vakverenigingen van NLP beoefenaars, maar die bestaan voor het grootste deel uit mensen die boeken en seminars verkopen, en slechts zelden uit gecertificeerde psychiaters. In 2005 publiceerde het Australische en Nieuw Zeelandse Journal of Psychiatry de resultaten van een veelomvattend onderzoek naar alle publicaties met betrekking tot NLP en vergelijkbare theorieën, waar de verzamelnaam ‘machtstherapieën’ voor werd gebruikt. Het artikel stelt:

“Voorstanders van nieuwe therapieën doen vaak boude uitspraken over de effectiviteit van hun therapie, vooral als het gaat om stoornissen die van oudsher niet zo goed te behandelen zijn. Deze studie onderzoekt een aantal van deze nieuwe therapieën die zichzelf de naam ‘De Machts Therapieën’ hebben toebedeeld, waarbij wij ingaan op de door hen geschetste procedures en de voor- en nadelen van het toepassen van deze therapieën zullen bespreken. Vervolgens zullen wij deze therapieën testen voor de pseudowetenschappelijke praktijk… Wij concluderen dat deze nieuwe therapieën geen nieuw, wetenschappelijk verantwoord behandelingskader bieden, alleen niet-specifieke daadkracht vertonen, en geen bewijs leveren een substantiële verbetering te kunnen zijn van de bestaande psychiatrische zorg, maar wel veel karakteristieken vertonen van een pseudowetenschap.”

Het lijkt erop dat de meeste artikelen over NLP in de bekende vakbladen zonder uitzondering kritisch zijn, als ze al kunnen worden gevonden, afgezien van de vermeldingen in hypnosebladen en andere bladen die randverschijnselen bespreken. Een hele tijd geleden, in 1987, publiceerde het Journal of Counseling Psychology zelfs een artikel dat:

“De experimentele literatuur onderzoekt op het gebied van neurolinguïstisch programmeren (NLP). [De auteurs] concluderen dat de effectiviteit van deze therapie nog bewezen moet worden. Er worden gegevens gepresenteerd uit zeven recente studies die nader ingaan op de basisprincipes van NLP en de toepassing hiervan in hulpverleningssituaties”.

Als je maar diep genoeg graaft kom je vast wel publicaties tegen die het gebruik van NLP in therapeutische situaties ondersteunen, al is het misschien niet in de gezaghebbende tijdschriften. Het Wikipedia artikel over NLP somt een lange lijst op van dit soort artikelen, dus als je de stelling wilt verdedigen dat NLP wel degelijk een wetenschappelijke basis heeft kun je gemakkelijk die artikelen opzoeken en als referentiemateriaal gebruiken. Natuurlijk heeft de gemiddelde Jan, Piet of Klaas geen mogelijkheden om erachter te komen wat hij nu moet geloven, dus in dit geval kan ik het aanbevelen om naar de meta-analyses te kijken: de onderzoeken die een poging doen om alle bestaande literatuur over het onderwerp samen te vatten. De meest uitputtende publicatie die ik kon vinden was die van Michael Heap in 1988:

“Als de veronderstellingen van de NLP beoefenaars ten aanzien van het verwerken van informatie en de manier waarop zich dit uit in gedrag, juist zijn, hebben de grondleggers van NLP opvallende ontdekkingen gedaan met betrekking tot de menselijke geest en het brein, die belangrijke gevolgen hebben voor de menselijke psychologie, met name voor de cognitieve wetenschappen en de neuropsychologie. Toch worden zij niet vermeld in allerlei wetenschappelijke handboeken of tijdschriften uit dit vakgebied. En deze materie wordt ook niet onderwezen bij de universitaire psychologieopleidingen”.

Heap merkte ook dat de meeste collega's die hij naar NLP vroeg, hier nooit van gehoord hadden. Wat je verder ook nog mag zeggen over NLP, het is een feit dat de materie geen deel uitmaakt van de algemene psychologische wetenschap. Dat betekent niet dat het fout is, of nutteloos; het betekent alleen dat de theorie niet bij de algemeen geldende psychologische praktijk hoort.

Op deze manier blijkt onze bemoeienis met NLP weer neer te komen op het zoveelste zelfhulpsysteem dat de popcultuur en de New Age hebben voortgebracht, en dat zichzelf als een wetenschap probeert te verkopen. Lees dit boek en je wordt een betere manager, een betere verkoper, je krijgt meer succes. De belofte van resultaat — of dat nu geld, succes, inter-persoonlijk of psychologisch resultaat is — is als een rode vlag die aangeeft dat je je nu echt buiten de wereld van de professionele psychologie of van enige andere medische wetenschap begeeft. Als een arts of andere vakdeskundige je ooit resultaat garandeert, of je vertelt dat jouw doelen onder handbereik liggen, heb je een hele goede reden om sceptisch te zijn.

Vertaald door Irene Venditti. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht