Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

Het grootste geheim van Nostradamus

Door Brian Dunning

Wat is er waar van de verhalen over Nostradamus in de hedendaagse popcultuur?

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'The Greatest Secret of Nostradamus' op skeptoid.com)

De bekende toekomstvoorspeller Michel de Nostredame werd in 1503 in Frankrijk geboren, en leidde een uitzonderlijk leven. Als tot het Christendom bekeerde Jood had hij zijn profetische gaven geërfd van de Israëlitische stam van Issachar. Hij werd opgeleid door zijn beide grootvaders, artsen aan het hof van koning René van Provence. In 1521 ging Nostradamus geneeskunde studeren in Montpellier en bleek hij zo'n goede student te zijn dat hij daar bleef om zélf les te gaan geven. Nadat zijn vrouw en twee kinderen ten prooi waren gevallen aan de pest, besloot hij deze ziekte te gaan onderzoeken en werd hij een vooraanstaand expert op dit gebied. Hij was zijn tijd ver vooruit door het gebruik van desinfecterende middelen, pleitte voor een dieet dat weinig vetten bevatte en was een voorstander van veel lichaamsbeweging. Ook was hij een bekend astronoom en kwam hij tot de conclusie dat de aarde rond de zon draaide, nog vóór Copernicus. Omdat het bekend was dat hij profetieën schreef, werd hij voor ketterij vervolgd door de Spaanse Inquisitie, en werden zijn geschriften in 1781 zelfs op de Vaticaanse Index van Verboden Boeken geplaatst. Om zichzelf te beschermen hield Nostradamus er een zeer religieuze leefstijl op na, terwijl hij ondertussen in het geheim gewoon doorging met zijn magische praktijken. Op een keer kwam hij in Italië een jonge Franciscaner broeder tegen voor wie hij diep boog, ogenschijnlijk zonder enige aanleiding — later bleek die jonge broeder de toekomstige Paus te zijn. Zijn astrologische voorspellingen en boeken met profetieën, de Centurieën genaamd, waren in code en anagrammen geschreven en verkochten goed, waardoor hij vrij bekend werd. Bij het schrijven van zijn voorspellingen gebruikte hij een kom met water die hij zijn ‘magische spiegel’ noemde. In zijn Présage-vers nr. 141 voorspelde Nostradamus zijn eigen sterfdag, in 1567. Hij zorgde ervoor dat hij rechtopstaand werd begraven, zodat er niemand over zijn graf kon lopen. De meest uitzonderlijke van al zijn voorspellingen kwam tijdens de Franse Revolutie aan het licht, toen zijn lichaam werd opgegraven en verplaatst, want de arbeiders die hem opgroeven zagen tot hun verbijstering dat hij een medaillon om zijn hals droeg waar de exacte datum van die dag in was gegraveerd.

O jee, sorry, ik heb hier de verkeerde tekst voor mij liggen. Bovenstaand verhaal is de moderne onzin die momenteel gepubliceerd wordt. Laten we in plaats daarvan maar eens kijken naar de feitelijke historische gegevens die onlangs door Franse wetenschappers zijn ontdekt.

Michel de Nostredame leidde inderdaad een uitzonderlijk leven. Hij was géén tot het Christendom bekeerde Jood, maar één van zijn grootvaders was dat wél; hij heeft dus geen speciale gaven geërfd van de stam van Issachar. Geen van zijn grootvaders was arts aan het hof van koning René van Provence. Hij ging in 1521 niet naar Montpellier om medicijnen te studeren en was daar al helemaal niet als docent werkzaam; in plaats daarvan zwierf hij van 1521 tot 1529 over het platteland en leerde zichzelf het apothekersvak. Zijn vrouw en twee kinderen stierven inderdaad allen aan een ziekte, maar niets duidt erop dat dit de pest was. Hij maakte geen gebruik van desinfecterende middelen omdat die in zijn tijd volledig onbekend waren, en hij heeft nooit een vetarm dieet of lichaamsbeweging voorgeschreven. Verder zijn er geen bewijzen te vinden voor ontdekkingen over het zonnestelsel, die Copernicus naar de kroon zouden steken. Volgens sommige bronnen zou hij alleen maar in contact zijn gekomen met de Inquisitie om op hun verzoek zijn oordeel te geven over de kwaliteit van een bronzen afgietsel, maar zelfs dat is niet bewezen. Alle ons bekende feiten wijzen erop dat hij altijd een zeer goede verstandhouding had met de Kerk. Zijn werken zijn in 1781 niet op de Vaticaanse Index van Verboden Boeken geplaatst, doodeenvoudig omdat die Vaticaanse Index in 1781 niet bestond; afgezien daarvan zijn de boeken van Nostradamus helemaal nooit op zo'n lijst verschenen. Ook is hij nooit door de knieën gegaan voor een Franciscaner broeder die later Paus bleek te worden. De profetische geschriften van Nostradamus waren tijdens zijn leven vrijwel onbekend; hij was vooral bekend en berucht om zijn kookboeken en almanakken, die niet veel nauwkeuriger waren dan de andere almanakken van zijn tijdgenoten. Zijn profetieën heetten helemaal geen Centuriën, de juiste titel was: Les Propheties de M. Michel Nostradamus. Ze waren niet in een soort code geschreven, maar in rijmend proza. Zijn astrologische voorspellingen klopten absoluut niet en bevatten overduidelijk een aantal astronomische berekeningsfouten, die zelfs door zijn collega-astrologen werden bekritiseerd. Hij gebruikte bij het schrijven van zijn profetieën geen kom met water die hij een ‘magische spiegel’ noemde, hij gebruikte een gewone spiegel. Als hij zijn eigen dood al voorspelde in Présage 141, dan zat hij er een jaar naast — dit blijkt uit sommige uitgaven van dit vers, waaraan te zien is dat zijn secretaris enige postume redactie heeft gepleegd om ervoor te zorgen dat de inhoud van het vers met zijn sterfdag overeenkwam. Hij is niet rechtopstaand begraven en er is niets bekend over een medaillon of enig ander voorwerp met een inscriptie van een datum. Het enige ware feit dat ook uit de populaire verhalen naar voren komt, is dat hij bekwaam en bekend was als het ging om het behandelen van de pest. Hoewel hij zelf spijtig toegaf hier nooit een geneesmiddel voor te hebben ontdekt, en ook geen afdoende preventieve maatregelen te hebben gevonden.

Het gaat hier dus om stadslegendes, oftewel broodje aap verhalen, en allerlei eigentijdse verzinselen, in de 19e-eeuw bedacht om de verkoop van roddelbladen te doen stijgen.

Iedereen zou heel graag geloven dat we in de toekomst kunnen kijken, vooral als je in de boekhandel voor een luttel bedrag één van de vele interpretaties van Nostradamus' voorspellingen kunt aanschaffen. Hij is het meest bekend geworden door zijn boek Les Propheties. Het bestaat uit tien delen met kwatrijnen, een kwatrijn is gewoon een vierregelig vers. Tijdens zijn leven zijn van dit boek verschillende uitgaven verschenen, en geen daarvan kan beschouwd worden als de meest gezaghebbende verzameling. Vanwege de slechte kwaliteit van de gedrukte boeken in die tijd bevatten alle versies diverse spelfouten en andere verschrijvingen, en zelfs tussen exemplaren van één en dezelfde uitgave zijn verschillen te ontdekken. Sinds zijn dood zijn er meer dan 200 verschillende vertalingen en geïnterpreteerde versies van dit boek gepubliceerd, dus is het een illusie te denken dat je Nostradamus' originele tekst nog kunt achterhalen. De boeken die het meest bekend werden toen hij nog leefde, waren zijn almanakken, die soms ook profetieën bevatten en die nu bekend staan als de Présages.

Hoe accuraat zijn die voorspellingen nu werkelijk? Je zou een hele bibliotheek kunnen vullen met boeken waarin beweerd wordt dat de kwatrijnen gerijmd kunnen worden met belangrijke gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis — uiteraard allemaal geïnterpreteerd en gepubliceerd nádat die gebeurtenissen hadden plaatsgevonden. De naakte waarheid is natuurlijk dat het niemand ooit gelukt is om op grond van Nostradamus' geschriften een gedetailleerde voorspelling te doen die later bewaarheid is.

Hoe komen al die auteurs dan aan hun bronnenmateriaal? Nostradamus' geschriften worden op diverse dubieuze manieren geëxploiteerd. Dubbelzinnige en onjuiste vertalingen, ‘creatieve’ interpretaties, regelrecht bedrog, verzinsels, en het kraken van niet-bestaande geheime codes in zijn kwatrijnen hebben geresulteerd in een enorm oeuvre, allemaal onwaar, en vele malen omvangrijker dan alles wat Nostradamus ooit heeft geschreven.

Het grootste probleem bij de moderne interpretaties van Nostradamus is de vertaling, die allerlei ingewikkelde kwesties met zich meebrengt. Nostradamus schreef in 16e-eeuws Frans, een taal die aanzienlijk verschilt van het hedendaagse Frans. Er zijn diverse vertalingen gemaakt die allen een verschillende volgorde hebben gehanteerd: zo zijn er eerst pogingen gedaan om vergelijkbare betekenissen te vinden in het moderne Frans, waarna de tekst in het Engels werd vertaald, zowel letterlijk als figuurlijk. Ook zijn de teksten rechtstreeks, woord voor woord, naar het Engels vertaald; daarnaast zijn er interpretaties gegeven op grond van een inschatting van de betekenis van de tekst, waarna hiervan weer een Engelse vertaling werd gemaakt, of een moderne Franstalige parafrasering. Al deze methoden leidden uiteindelijk tot moderne, hedendaagse opvattingen en teksten die fundamenteel kunnen verschillen van de teksten die Nostradamus oorspronkelijk heeft geschreven.

Sommige Nostradamus-adepten blijven volhouden dat hij een soort geheime code gebruikte, of dat hij bepaalde woorden verving door andere. Het zal duidelijk zijn dat zij zichzelf hiermee een vrijbrief geven om de woorden van Nostradamus precies zo te interpreteren als het hen uitkomt. Anderen beweren dat Nostradamus zich uit angst voor represailles alleen maar uitliet in vage bewoordingen, al is hier geen enkel historisch bewijs voor te vinden. Er zijn zelfs boeken en websites waarin wordt beweerd dat er betekenisvolle anagrammen zijn gevonden in moderne Engelse vertalingen, of dat er Engelse anagrammen zijn ontdekt in Franse vertalingen, wat nog veel vreemder is.

Erika Cheetham was het creatiefst in het interpreteren van Nostradamus' geschriften, en tevens was zij zijn trouwste aanhanger en meest productieve biografe. Zij heeft een aantal van de populairste boeken over de profetieën van Nostradamus op haar naam staan. Zij is het bekendst geworden met de herinterpretatie van Nostradamus' verwijzing naar Hister, een streek aan de benedenloop van de Donau, waarmee volgens haar ook weleens Adolf Hitler bedoeld kon zijn. Cheetham's boeken stonden vol met historische gebeurtenissen waarin zij de kwatrijnen van Nostradamus een rol liet spelen, daarbij woorden, namen en getallen aanpassend naar gelang het uitkwam, waarna zij tot de conclusie kwam dat de voorspellingen ‘verbazingwekkend nauwkeurig’ waren. Af en toe waagde zij zich aan toekomstvoorspellingen, die met het verstrijken van de tijd allemaal onjuist bleken te zijn. Zij liet zich hierdoor niet van de wijs brengen en bracht dan gewoon herziene uitgaven uit van haar boeken, met nieuwe namen en datums, en herhaalde dan doodleuk dezelfde afgezaagde voorspellingen maar weer eens een keer. Zo dacht ze in eerste instantie verwijzingen te hebben gevonden naar Moammar Kaddafi, die ze later veranderde in verwijzingen naar Ayatollah Khomeini, en nog later werd het Saddam Hussein. Daarom is een gezonde dosis wantrouwen op zijn plaats, als het gaat om de boeken van Erika Cheetham. Ook al zijn de onthullingen soms overtuigend, bedenk wel dat haar vrije vertalingen en fantasievolle interpretaties openlijk in twijfel worden getrokken door wetenschappers die serieus onderzoek hebben verricht naar Nostradamus.

De voorspellingen van Nostradamus worden nog ondoorzichtiger vanwege diverse valse voorspellingen die ten onrechte aan hem worden toegeschreven. Veel mensen dachten dat hij de terroristische aanslagen van 9/11 had voorspeld, ook al kwamen deze voorspellingen pas aan het licht nadat de aanslagen waren gepleegd. Luister maar eens naar deze dreigende taal:

In het jaar van de nieuwe eeuw plus negen maanden, 
Zal de grote Heerser van de Terreur uit de lucht komen. 
De hemel zal branden op vijfenveertig graden. 
Het vuur nadert de grote nieuwe stad. 

In de stad York zal iets groots ineenstorten, 
2 tweelingbroers zullen door chaos uiteengerukt worden 
Terwijl de burcht valt; de grote leider zal bezwijken; 
Een derde grote oorlog zal uitbreken wanneer de grote stad in brand 
staat.

En vooral dit is om koud van te worden:

Op de 11e dag van de 9e maand,
Zullen twee metalen vogels tegen twee hoge standbeelden aanvliegen
In de nieuwe stad,
En kort daarop zal de wereld vergaan.

Zoals je waarschijnlijk al vermoedde, zijn dit volledig uit de duim gezogen verhalen die op het internet circuleren. De laatste twee kwatrijnen zijn helemaal verzonnen, en het eerste kwatrijn bestaat uit regels die ontleend zijn aan twee andere kwatrijnen die totaal geen verband met elkaar hebben. Ik heb minstens twee andere internetversies gevonden van voorspellingen van Nostradamus over 9/11, beide even onwaarachtig. Blijf alsjeblieft altijd sceptisch als het gaat om informatie die je per e-mail krijgt, bijvoorbeeld in de vorm van een kettingbrief, vooral als daar onwaarschijnlijke beweringen in staan.

Uiteindelijk komt het erop neer dat veel van de anekdotes en verhalen over het leven van Nostradamus gebaseerd zijn op verzinsels, of niet te bewijzen zijn. Eén van de bekendste volksverhalen over Nostradamus is dat hij rechtopstaand is begraven omdat hij niet wilde dat er iemand op zijn graf zou stappen; nadat zijn lichaam tijdens zijn lichaam was opgegraven en herbegraven, kwam daar ook het verhaal bij over de medaillon die hij droeg, waarop de exacte datum van deze operatie gegraveerd zou zijn. Alle twee de verhalen zijn eersteklas broodje aap verzinsels, er is geen enkel bewijs voor te vinden. In zijn testament stond niets over rechtopstaand begraven, en met betrekking tot alle internetverhalen over gegraveerde medaillons, of datums die op een papiertje zouden zijn geschreven, zijn geen verslagen bekend van tijdgenoten; ook zit er net zoveel variatie in de genoemde datums als in de verhalen zelf.

Als jij net als vele anderen jouw kennis van Nostradamus hebt opgedaan aan de hand van de film The Man Who Saw Tomorrow, in 1981 door Orson Welles gemaakt en gebaseerd op het boek van Erika Cheetham, zou ik mij nog maar eens achter de oren krabben. Die film bestaat namelijk grotendeels uit gedramatiseerde verhalen, en de biografische gegevens die worden gepresenteerd zijn bijna allemaal onwaar. In de 19e eeuw waren er heel veel verhalen in omloop over Nostradamus, maar deze vaak fictieve verhalen waren op geen enkele bron gebaseerd en alleen belust op sensatie. De film The Man Who Saw Tomorrow heeft veel van zijn materiaal ontleend aan deze 19e-eeuwse equivalenten van de huidige pulp- en roddelbladen. Als je wilt weten of een film of TV-serie waarheidsgetrouw is, moet je altijd bedenken dat films in de allereerste plaats gemaakt worden om mensen te vermaken en hiermee geld te verdienen. De enigen die je kunt vertrouwen zijn de onbetaalde podcasters, zoals ik.

Nadat deze film was uitgebracht, werd de Nostradamus community overspoeld door een golf van feiten en feitjes. In 1983 zetten Franse onderzoekers een tegenoffensief in en publiceerden zij veel van Nostradamus' privé correspondentie, een aantal originele uitgaven en zoveel eigentijdse bronnen als zij maar konden opduiken uit de archieven. Hiermee kwam naar buiten dat bijna alle populairwetenschappelijke informatie over Nostradamus in wezen berustte op verzinsels, ook al klonken die soms geleerd, en dat de verhalen weinig of niets te maken hadden met leven en werken van de man zelf. De Franse wetenschappers onthulden dat niet één van de algemeen bekende beweringen over Nostradamus' leven of voorspellingen ook maar een kern van waarheid bezat, en dat in de literatuur van zijn tijd geen enkel bewijs te vinden was voor die verhalen.

Michel de Nostredame was zeker een van de briljante geesten van zijn tijd, maar als je je waagt aan leugenverhalen en broodje aap verhalen heb je weinig respect voor de man zélf. Heb nou maar waardering voor zijn bijdragen aan de geneeskunst en de literatuur van de Renaissance, en bagatelliseer deze goede daden niet omdat je een fictief levensverhaal of verzonnen paranormale magische krachten interessanter vindt.

Vertaald door Irene Venditti. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht