Skeptische-artikelen.nl

Een kritische kijk op populaire fenomenen

 

De zoektocht naar de vermiste kosmonauten

Door Brian Dunning

Hebben een paar jonge Italiaanse broers bewijzen gevonden voor de dood van Sovjet-Russische kosmonauten in de ruimte?

(Het onderstaande artikel verscheen eerder als 'Search for the Missing Cosmonauts' op skeptoid.com)

In de late jaren '50 en vroege jaren '60 van de vorige eeuw was de ruimtewedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet Unie op zijn hoogtepunt. Beide partijen bouwden in een zo hoog mogelijk tempo raketten en testten deze uit, in een poging als eerste een kunstmatige satelliet in een baan rond de aarde te lanceren, vaak met explosieve gevolgen. Aan beide zijden werden zowel successen geboekt als mislukkingen gesignaleerd. Over de hele wereld volgden mensen deze wedloop. Sommigen, onder wie veel zendamateurs, luisterden aandachtiger dan anderen naar de berichten. Zo ook de jeugdige gebroeders Achille en Giovanni Judica-Cordiglia uit Italië, die uitblonken op dit gebied. Hun bibliotheek met geluidsfragmenten van bijna iedere vlucht in deze ruimterace is verreweg de meest uitgebreide collectie ooit, voor zover bekend. Toch is deze collectie vooral bekend omdat zij een aantal opnames bevat van gebeurtenissen die niet zijn opgenomen in de geschiedenisboekjes, maar die wel degelijk zouden hebben plaatsgevonden: geluidsfragmenten van ten dode opgeschreven Sovjet kosmonauten in de laatste ogenblikken van hun leven, tijdens vluchten die volgens de Sovjets nooit hebben plaatsgevonden.

Tijdens de Koude Oorlog was de Sovjet Unie één grote smeltkroes van staatsgeheimen. De Koude Oorlog was vooral een propagandaoorlog, waarbij beide partijen probeerden de wereld te laten zien dat zij de slimste, snelste, hoogste en beste waren. Tegen deze achtergrond is het niet zo verwonderlijk dat de daadwerkelijke vorderingen in hun ruimteprogramma nauwlettend in de gaten werden gehouden en dat alleen het meest positieve nieuws openbaar werd gemaakt. Omdat de media door de staat werden gecontroleerd, was het voor de Sovjets niet zo moeilijk om bepaalde zaken weg te moffelen, iets wat in de Verenigde Staten niet zonder meer mogelijk was.

Achille en Giovanni, allebei twintigers, waren duidelijk creatieve en inventieve wetenschappelijke geesten. Toen de Sovjets de succesvolle lancering van de Spoetnik I aankondigden, op 4 oktober 1957, en de openbare radiofrequentie bekendmaakten waarop iedereen kon meeluisteren, scharrelden de broers wat radioapparatuur bij elkaar en begonnen de uitzendingen te volgen. Hier is de originele opname die zij maakten van Spoetnik I:

Na deze ene opname nam hun kennis op dit gebied snel toe, allemaal doordat zij zichzelf de nieuwste ontwikkelingen eigen maakten. Zij leerden hoe zij in de signalen uit de ruimte het Dopplereffect konden herkennen, en op basis daarvan de snelheid en hoogte van een object konden berekenen. Zij schreven hele logboeken vol met conversietabellen en Sovjetfrequenties. Toen de Sovjets slechts een maand na Spoetnik 1 ook de Spoetnik 2 lanceerden, waren zij hier goed op voorbereid. En deze keer ontdekten de gebroeders een nieuw fenomeen: een hartslag.

Het was de hartslag van Laika, een klein hondje. Helaas voor Laika was de reis van de Spoetnik 2 gepland als een enkele reis; er was niet voorzien in een terugkeer naar de aarde of een berging van het toestel. Drie maanden later lanceerden de Verenigde Staten hun eerste satelliet, Explorer I, en net als de Sovjets maakten zij de frequentie van hun signaal bekend. Achille en Giovanni wisten dit signaal op te vangen, en daarna begon hun bekendheid in de plaatselijke media. Zij waren de lievelingen van de lokale kranten en radiostations. Zij namen een in de buurt liggende betonnen bunker uit WO II over, verbeterden hun apparatuur en bouwden grotere antennes. Zij noemden hun kleine radio-observatorium Torre Bert, en elke keer als er iets de ruimte in werd gelanceerd zat Torre Bert vol met vrienden, verslaggevers, plaatselijke wetenschappers en allerlei anderen die zich een beetje wilden vermaken.

Op 28 november 1960 werd het Torre Bert experiment ineens een stuk serieuzer van aard. Een West-Duits observatorium kondigde aan dat zij een vreemd signaal oppikten op een Sovjet ruimtefrequentie. De broers zochten contact en hoorden een handmatig verzonden Morse code die steeds maar weer het internationale noodsignaal, S-O-S, bleef uitzenden. Hun Dopplerberekeningen gaven aan dat er bijna geen relatieve snelheid te bespeuren viel, wat zij opvatten als een teken dat het ruimteschip dat in de problemen was, op een koers zat die duidelijk van de aarde af leidde. Het signaal werd steeds zwakker en is daarna nooit meer gehoord. Het leek erop dat de broers zojuist bewijzen hadden opgevangen dat een bemand Sovjet ruimteschip op de een of andere manier uit koers was geraakt en zijn baan om de aarde voorgoed had verlaten.

Ongeveer twee maanden later, in februari 1961, afwisselend gemeld als de 2e of 4e van de maand, vingen zij weer een uitzending uit de ruimte op, die destijds door deskundigen werd geïnterpreteerd als de laatste ademtocht van een bewusteloze man:

Een ander signaal, afkomstig van dezelfde vlucht, werd door de vader van de broers, een cardioloog, geïnterpreteerd als een zwakker wordende menselijke hartslag:

Het verhaal van de broers, en hun opnames, waren in heel Italië te beluisteren. Twee dagen na al deze commotie maakten de Sovjets bekend dat een groot onbemand ruimteschip niet was teruggekeerd op de basis.

In april 1961 kregen de broers een tip van een journalist bij het Internatonale Pers Agentschap te Moskou: er stond iets groots te gebeuren. Zij schakelden hun apparatuur in en de volgende dag hoorden zij de stem van Yoeri Gagarin, tijdens de eerste bemande ruimtevlucht ooit.

Vijf weken later maakten de broers hun meest dramatische opname, ergens in mei 1961, waarbij de meningen verdeeld zijn of het nu de 17e, 19e, of 23e van de maand was. Het was een opname van een vrouwenstem, die als volgt werd vertaald: “Is dit niet gevaarlijk? Praat tegen me! Onze uitzending begint nu. Ik heb het heet. Ik zie een vlam. Ga ik neerstorten? Ja. Ik heb het heet, ik kom weer terug…”:

Wil je meer weten over deze opname? Bekijk mijn live show Solving the Missing Cosmonauts dan maar eens. Of download de MP4 video (551 MB), of bekijk hem op YouTube in vijf delen.

Toen ik voor het eerst iets hoorde over de opnames van de broers Judica-Cordiglia vanuit Torre Bert, intrigeerde mij dit heel erg. Het zou heel goed waar kunnen zijn. We weten dat de Sovjets geen open kaart speelden als het ging om hun mislukte missies. We weten dat hun percentage gelukte lanceringen destijds afschuwelijk laag was, veel lager dan dat van de raketbasis in de Verenigde Staten. Voordat het ze lukte om Yoeri Gagarin de ruimte in te sturen zullen er zeker een aantal anderen gestorven zijn bij hun pogingen hetzelfde te doen als Gagarin.

Als je dit soort fenomenen wilt onderzoeken loop je onder andere tegen het probleem aan dat de opnames van Torre Bert slechts een heel klein stukje vormen van een lappendeken ter grootte van de staat Texas. Al vanaf 1957 doen er heel veel verhalen de ronde over vermiste kosmonauten die gestorven zouden zijn op ruimtevluchten. Volgen sommige Westerse inlichtingendiensten zijn er minstens elf fatale Sovjetongelukken gebeurd, zowel tijdens vluchten als op aarde, allen vóór 1967. We weten dat de Sovjets sommige kosmonauten uit bepaalde foto's wegretoucheerden, je kunt hier ook een paar geweldige ‘voor & na’ voorbeelden van zien op de LostCosmonauts.com website. We weten met zekerheid dat minstens één dodelijk ongeval, namelijk dat van de kosmonaut Valentin Bondarenko, tijdens een oefening, verborgen is gehouden tot aan 1986. Zelfs toen werd alleen maar openheid van zaken gegeven omdat een paar westerse journalisten dit in 1980 hadden ontdekt. Er bestaan ook grote meningsverschillen over de zaak van Vladimir Ilyoeshin, die beweert vijf dagen vóór Gagarin gelanceerd te zijn, maar door een probleem gedwongen werd terug te keren en toen per ongeluk in China landde, waar hij een heel jaar gevangen werd gehouden. Sommige aanhangers van Ilyoeshin beweren zelfs dat Gagarin's vlucht nooit heeft plaatsgevonden; in feite zou hij haastig afgevoerd zijn naar een nep-landingsgebied, in het reservetoestel van Ilyoeshin, zodat de Sovjet propagandamachine een gezond en lachend gezicht kon tonen, terwijl het eigenlijk om de heroïsche vlucht van Ilyoeshin ging. Volgens de laatste berichten leeft Ilyoeshin nog steeds in Moskou, en blijft hij ook nog steeds bij zijn verhaal.

Een groot deel van de kritiek op de gebroeders Judica-Cordiglia is afkomstig van ruimtevaarthistoricus en schrijver James Oberg, die een boek heeft geschreven gebaseerd op zijn onderzoek naar al deze verhalen over vermiste kosmonauten. Zijn voornaamste conclusie was, dat er onvoldoende bewijzen zijn om deze verhalen te staven. Maar Oberg's onderzoek werd afgesloten in 1973, toen de Koude Oorlog nog volop woedde. 35 jaar later is bijna alles uit die tijd openbare informatie geworden. Nu kunnen we eindelijk gedetailleerde beschrijvingen lezen over de gang van zaken in die vroegste periodes van de ruimtevaartgeschiedenis, en de datums en types van alle lanceringen, met inbegrip van de mislukte vluchten, zijn uitgebreid gedocumenteerd. Ik heb de tijdlijn van de opnames van de gebroeders Judica-Cordiglia vergeleken met het Sovjet-Russische ruimtevaartprogramma en ben toen toch op een paar probleempjes gestuit.

De voornaamste inconsistentie zit erin dat in de periode dat het Morsesignaal en de zogenaamde ademhalingsgeluiden werden opgenomen, de Sovjets nog steeds alleen maar honden en etalagepoppen lanceerden. Een paar dagen na de opname van het Morsesignaal werd Spoetnik 6, met twee honden aan boord, met opzet vernietigd toen de landing dreigde te mislukken. En drie weken daarna werden twee honden gelanceerd en weer veilig teruggebracht, ook al begaf de derde trap van hun Vostok raketmotor het en bereikte het toestel de ruimte niet.

Hoewel het waar is dat de Sovjets ten tijde van het Morsesignaal hadden bewezen de ruimte te kunnen bereiken (Luna 1 was een jaar daarvoor de aarde gepasseerd), had de Vostok 8K72 motor slechts de capaciteit om zo'n 500 kilo aan de zwaartekracht van de aarde te kunnen onttrekken, dus veel te weinig voor een bemande capsule. Het heeft nog enige jaren geduurd voordat de Sovjets over een raket konden beschikken die een bemande capsule het zwaartekrachtveld van de aarde konden uitschieten.

In de twee maanden die volgden op de opnames van de broers van de ademhaling en de zogenaamde hartslag, lukte het de Sovjets om twee succesvolle lage ruimtevluchten om de aarde te maken, waarbij beide keren een kleine hond en een etalagepop aan boord waren. Dit zijn typisch vluchten die je maakt wanneer je nog niet zover bent dat je mensen kunt lanceren.

Na het Sovjetsucces met de lancering van Gagarin in april 1961, zou je uit de interpretatie van de Judica-Cordiglia broers kunnen opmaken dat de volgende missie het lanceren van een vrouw was geweest, gezien de opname uit mei 1961. Maar de volgende lancering van de Sovjets vond pas in augustus plaats, en toen was het weer een man, Gherman Titov, die een hele dag in een baan om de aarde vloog. Valentina Tereshkova wordt beschouwd als de eerste vrouwelijke kosmonaut, en zij vloog pas meer dan twee jaar na Gagarin, in juni 1963.

Natuurlijk wordt met deze ongerijmdheden niet echt iets bewezen, je kunt alleen concluderen dat het verhaal van de Judica-Cordiglia broers een beetje een onlogische ‘vooruitgang in omgekeerde richting’ laat zien van het Sovjet-Russische ruimtevaartprogramma, wat in strijd is met de ruimtewedloop. De Sovjets deden nooit een stap achteruit.

Een meer steekhoudende reden om met enige scepsis naar de interpretatie van de Judica-Cordiglia broers te kijken, is dat hun opnames niet werden bevestigd door het grote aantal radiostations dat destijds veel geavanceerder apparatuur had. Dit waren immers de dagen van de Distant Early Warning Line (ook wel DEW line genoemd, een systeem van radarstations dat vroegtijdig een Sovjetaanval moest signaleren) en de North American Air Defense Command (NORAD, een waarschuwingssysteem), en de Amerikanen, Britten, Canadezen, Duitsers en Fransen bezaten allen apparatuur die vele malen verfijnder was dan de eenvoudige installatie in Torre Bert. Zo hadden zij bijvoorbeeld volgsatellieten die in Torre Bert niet aanwezig waren en ook zou de westerse propagandamachine niets liever hebben gehad dan dat zij de mislukkingen van de Sovjets breed konden uitmeten. De beste verklaring voor het ontbreken van dergelijke propaganda is doodeenvoudig dat deze mislukkingen nooit zijn waargenomen.

Het is ook zo dat de aankondiging van een mislukte, onbemande vlucht door de Sovjets, vlak na de opname van de stervende kosmonaut niet terug te vinden is in de geschiedenisboekjes. Het is een geweldige ‘sound bite’ maar ik heb nergens zo'n bericht kunnen vinden. Bovendien maken de op dit moment bekende archieven melding van een succesvolle test van een R7 raketmotor met een namaakprojectiel op 7 februari 1961, wat ongeveer de datum zou zijn waarop de Sovjets het mislukken van de onbemande vlucht bekend zouden hebben gemaakt.

Zeg ik hiermee dat Achille en Giovanni bedriegers waren? Verre van dat. Integendeel, door het onderzoeken van hun verhalen heb ik juist enorm veel respect gekregen voor hun kunnen en hun prestaties. Zoals ik al eerder zei, is hun bibliotheek met opnames van onschatbare waarde, en kan ik de documentaire die over hen gemaakt is, die Space Hackers heet en op YouTube te vinden is, van harte aanbevelen. Helaas wordt hun verhaal te vaak verteld met bijbehorende vraagtekens of kritiek ten aanzien van het waarheidsgehalte van hun meest opzienbarende veronderstellingen. Er zijn gewoon teveel andere verklaringen mogelijk voor hun opnames, om direct maar te concluderen dat het hier om vermiste kosmonauten gaat. Zijn er misschien zaken die wij nog niet weten over het Sovjet ruimtevaartprogramma? Absoluut. Zou het dan gaan om ongelukken, of zelfs dodelijke ongevallen? Waarschijnlijk wel. Zou het dan ook gaan om onbekende mislukte vluchten, of zelfs om vermiste kosmonauten? Misschien, maar dan begeef je je op het terrein waar de westerse inlichtingendiensten ongetwijfeld iets vanaf hadden geweten. Ik probeer in dit opzicht objectief te blijven, en verheug mij op jullie reacties op de website.

Vertaald door Irene Venditti. Op deze site is het (nog) niet mogelijk om reacties te lezen en te plaatsen. Daarvoor verwijzen we je naar het oorspronkelijke artikel, waar je ook de (Engels) gesproken podcast kunt vinden, alsmede literatuurreferenties en links naar gerelateerd materiaal.

Terug naar artikeloverzicht